Artikel

Spreuken

Het boek Spreuken is een verzamelwerk van overwegend korte spreuken. Ze willen de lezer kennis, praktische levenswijsheid en moreel besef op allerlei gebied bij te brengen.

Titel van het boek

Het boek Spreuken is genoemd naar het opschrift waarmee het begint: ‘Hier volgen de Spreuken van Salomo’.

Auteur

Veel spreuken worden aan koning Salomo toegeschreven. Hij staat bekend als de meest wijze koning die Israël ooit gehad heeft. Hij zou meer dan 3000 spreuken gemaakt hebben, en 5000 liederen (zie 1 Koningen 5:12-14).
Maar het boek bevat ook spreuken van andere wijzen, zelfs van buiten Israël (zie onder andere Spreuken 22:17-24:34). De vermelding van de naam van Salomo onderstreept het karakter en het belang van de tekst.

Thema’s

Het boek Spreuken is het bijbelse wijsheidsboek bij uitstek; het geeft een indruk van wat in het oude Israël als wijsheid werd beschouwd. Bij de vraag wat en wie wijs is, speelt het ontzag voor God een grote rol. Echte wijsheid nastreven betekent ontzag hebben voor God en leven volgens zijn wetten.
Het boek bevat vooral spreuken met praktische wijsheid en levenskunst, over:

  • de omgang met mensen in allerlei verhoudingen en situaties;
  • goede manieren;
  • eerlijkheid en betrouwbaarheid in het zakendoen;
  • de juiste levenshouding.

Steeds staan bescheidenheid, geduld, mildheid en zorgvuldig gedrag voorop.

Kenmerken

Spreuken 1-9 en Spreuken 30-31 bevatten grotere literaire eenheden met versregels die in lengte variëren. Steeds keren hier dezelfde motieven terug: wijsheid, kennis en inzicht, rechtvaardigheid, goddeloosheid, en ook de voorstelling van het leven als een weg.
De spreuken in hoofdstuk 10-29 zijn losser qua inhoud. Maar de vorm is strak: elke spreuk vormt in het Hebreeuws een afgeronde ritmische eenheid. Kenmerkend voor de poëtische vorm is het parallellisme. Veel spreuken bestaan uit twee parallel lopende delen die een tegenstelling uitdrukken tussen iets dat wijs of goed is, en iets dat dwaas of slecht is.

Plaats in de Bijbel

Spreuken wordt, met onder andere Job en Prediker, tot de poëtische boeken gerekend.
In de Hebreeuwse Bijbel, de Tanach, behoort het boek tot de Geschriften (Ketoeviem).

Genre

Spreuken behoort tot de zogeheten wijsheidsliteratuur. Deze literatuur is waarschijnlijk ontstaan in de kringen van professionele schrijvers die in dienst waren van paleizen en tempels. Het doel ervan is de lezer of toehoorder kennis en moreel besef bij te brengen.