De mens, het aardse en de Geest

De vertaling van sarx in de NBV21

Cor Hoogerwerf

Volgens Paulus beweegt de mens zich in een krachtenveld tussen de oude, aardse orde, die is aangetast door de zonde, en de nieuwe orde van de Geest. Voor de negatieve pool in dit krachtenveld gebruikt hij het woord sarx, dat in oudere bijbelvertalingen werd weergegeven met ‘vlees’. De revisie van de Nieuwe Bijbelvertaling leidt tot een meer consistente vertaling van dit begrip.

Samenvatting
De vertaling van het woord sarx (in oudere bijbelvertalingen: ‘vlees’) is een ingewikkeld vertaalprobleem. De contextuele benadering van de Nieuwe Bijbelvertaling is uitstekend, maar er valt met name in de brieven van Paulus op twee punten winst te behalen. In de revisie van de Nieuwe Bijbelvertaling kiezen we bij de vertaling van sarx voor ‘aards’ als motiefwoord. Ten eerste omdat ‘aards’ inhoudelijk goed als tegenpool van pneuma (‘Geest’) kan functioneren. Ten tweede omdat door de inzet van het begrip ‘aards’ het motiefwoord sarx beter zichtbaar wordt in de tekst (slimme concordantie).
Een beknopte versie van dit artikel kunt u hier lezen.

Dit artikel belicht de vertaling van het woord sarx in de revisie van de Nieuwe Bijbelvertaling (NBV21), met bijzondere aandacht voor Galaten 5 en Romeinen 7 en 8.

ID: block_6093a5b7ccd94

Dit artikel is mede gebaseerd op een aantal interne vertaalnotities in het kader van de revisie. Ik dank Bert Jan Lietaert Peerbolte (Vrije Universiteit Amsterdam) voor het meelezen met dit artikel.

I. Inleiding: het vertalen van het woord sarx

In zijn tragedie Zeven tegen Thebe gebruikt Aeschylus in de omschrijving van poortwachter Lasthenes het woord sarx: ‘Rijp van geest, maar qua sarx in de kracht van zijn jeugd.’ Lezers zouden vreemd opkijken als een vertaling hier voor ‘vlees’ zou kiezen. Het Griekse woord sarx drukt hier iets anders uit. Het gaat Aeschylus niet specifiek om het spier- en vetweefsel van Lasthenes, maar om de constatering dat diens lichaam in de kracht van zijn jeugd is. We kunnen dus direct aan het begin van dit artikel al vaststellen dat een concordante vertaling van het Griekse woord sarx met ‘vlees’ zeer problematisch is. Weliswaar valt, gezien de vertaalmoeilijkheden bij dit woord, enige jaloezie jegens de vertalers van de NBG-vertaling 1951 (NBG 1951) niet te onderdrukken. Zij vertaalden rustig met ‘vlees’. Maar zo legden zij het probleem op het bord van de lezers, die in feite kennis van het Griekse lemma sarx nodig hebben om de vertaling te begrijpen.

ID: block_6093a60accd95

Het voorbeeld is ontleend aan Ineke Sluiter, Ton Kessels & Albert Rijksbaron (red.), Grieks-Nederlands Woordenboek, lemma σάρξ, online editie: https://woordenboekgrieks.nl/browse/20922 (bezocht 17 februari 2021).

Voor de Nieuwe Bijbelvertaling (NBV) en de NBV21 is een dergelijke benadering uitgesloten. Het past niet bij de doelstelling van een vertaling in karakteristiek, natuurlijk Nederlands. Het past niet bij de contextuele vertaalmethode, die is gestoeld op het taalkundige basisinzicht dat woorden betekenis krijgen door hun context. Vertalen met ‘vlees’ past ook niet bij het kerkelijke en culturele klimaat waarin de NBV functioneert. Daarin kun je niet met onbegrijpelijk jargon aankomen. Rochus Zuurmond, die er weliswaar voor pleit sarx zo concordant mogelijk te vertalen, constateert dat een oningewijde lezer bij de vertaling met ‘vlees’ zou kunnen denken ‘bij de slager te zijn aangeland’.

ID: block_6093a6bfccd96

Lourens de Vries, ‘Het eigene van De Nieuwe Bijbelvertaling’, 15-18, 22-26. In het Engelse taalgebied is er discussie of sarx met ‘flesh’ vertaald moet worden. Als dit in het Engels al problematisch is, dan is het dat in het Nederlands nog veel meer, want ‘vlees’ wordt bij ons overwegend gebruikt in de betekenis van het Engelse ‘meat’. Zie Douglas Moo, ‘Flesh in Romans’.

ID: block_6093a755ccd97

Rochus Zuurmond, ‘Sarx (‘vlees’) in Romeinen 8’.

Wil een bijbelvertaling echt als vertaling voor de beoogde gebruikers functioneren, dan ontkom je niet aan de benadering die gekozen is in de NBV en andere contextuele vertalingen. De discussie over de vertaling van sarx in de NBV gaat daarom niet over de vraag of je toch met ‘vlees’ zou moeten vertalen. Representatief is deze conclusie van Jan Lambrecht:

Geen modern Nederlandstalig mens zal bezwaren hebben tegen de grote verscheidenheid waarmee de NBV de zo beladen Griekse term sarx (en de Hebreeuwse basar) weergeeft, telkens rekening houdend met de context zowel in het Oude als het Nieuwe Testament. (…) Echte inhoudelijke kritiek kan uitgebracht worden tegen de weergave van sarx in Romeinen 7-8 en Galaten 5: daar dient de schakering van zondigheid op een of andere wijze geëxpliciteerd te worden, iets wat de NBV met zijn talrijke wendingen wel lijkt te beogen maar in feite niet doet.

ID: block_6093a7b2ccd98

Jan Lambrecht, ‘De vertaling van sarx’, 420.

Wat we hier zien is instemming met de contextuele vertaalstrategie, maar kritiek op de specifieke vertaalkeuzes. Dit is inderdaad het kwetsbare punt bij vertalingen zoals de NBV: de contextuele betekenis van woorden is, zeker bij begrippen als sarx, aan discussie onderhevig. Met name wanneer er geen goed Nederlands begrip voor het grijpen ligt, komt het erop aan het midden te vinden tussen ondervertalen en oververtalen, en in de vertaling van zo’n woord een goede balans te vinden voor de tekst als geheel. De vertaling van sarx is hiervan bij uitstek een voorbeeld.

ID: block_6093a7fbccd99

De Vries, 24-26.

In de volgende sectie van dit artikel ga ik in op de vertaling van het woord sarx in de NBV. Vervolgens ga ik dieper in op de exegese van sarx versus pneuma bij Paulus. Dan volgt een evaluatie van de NBV op dit punt en presenteer ik het nieuwe vertaalvoorstel. Als laatste werk ik uit hoe het nieuwe voorstel toegepast is in de concrete teksten van de NBV21.

II. Sarx in het Nieuwe Testament en de NBV

Vijf betekeniscategorieën

Het woord sarx kan verschillende betekenissen uitdrukken. Ik noem op basis van Dankers lexicon vijf betekeniscategorieën. De indeling in deze vijf betekeniscategorieën heeft uiteraard iets kunstmatigs en is aan interpretatie onderhevig, maar biedt toch een bruikbaar handvat. De meest tastbare betekenis is ‘vlees’, waarbij het gaat om de spiermassa van mensen en dieren, zoals in Openbaring 19:18, waar dit vlees ten prooi valt aan de vogels. In de tweede plaats gaat het soms om het concrete menselijk lichaam, zoals in Efeziërs 5:29: ‘Niemand haat ooit zijn eigen lichaam.’ In andere gevallen heeft sarx betrekking op levende, lichamelijke wezens: ‘al wat leeft’ (Lucas 3:6), ‘alle mensen’ (Johannes 17:2) en ‘geen mens’ (1 Korintiërs 1:29). Een vierde categorie betreft de natuurlijke, biologische verbinding tussen mensen: ‘natuurlijke afstamming’ (Romeinen 9:8), ‘onze aardse vaders’ (Hebreeën 12:9), ‘het volk van Israël’ (1 Korintiërs 10:18, ton Israêl kata sarka). Verder kan sarx gebruikt worden om het uiterlijke perspectief of een gangbare norm aan te duiden: ‘in het dagelijks leven’ (Filemon 1:16), ‘met menselijke maatstaven’ (Johannes 8:15).

ID: block_6093a8d2ccd9a

Deze indeling volgt het lemma sarx in Frederick W.A. Danker, Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature, Chicago/Londen 2001, 914-916 (derde editie, gebaseerd op de zesde editie van het woordenboek Bauer-Aland en op de voorafgaande Engelse edities van W.F. Arndt e.a.). Dit lexicon biedt overeenkomstig nieuwere taalkundige inzichten naast de opsomming van mogelijke vertalingen definities van elke woordbetekenis. Deze indeling is uiteraard niet rigide; de overgang tussen de categorieën is vloeiend.

ID: block_609e63c07081f
NBV, Openbaring 19:18

18Dan krijg je het vlees te eten van koningen, legeraanvoerders en machthebbers, het vlees van paarden en hun ruiters, van slaven en van vrije mensen, het vlees van jong en oud.’

ID: block_609e63e870820
NBV, Lucas 3:6

6en al wat leeft zal zien hoe God redding brengt.”’

ID: block_609e640470821
NBV, Johannes 17:2

2Hij heeft van u macht over alle mensen ontvangen, de macht om iedereen die u hem gegeven hebt het eeuwige leven te schenken.

ID: block_609e641470822
NBV, 1 Korintiërs 1:29

29Zo kan geen mens zich tegenover God op iets beroemen.

ID: block_609e642b70823
NBV, Romeinen 9:8

8Dat wil zeggen: ze zijn niet door hun natuurlijke afstamming kinderen van God, maar gelden als nageslacht van Abraham op grond van Gods belofte.

ID: block_609e643e70824
NBV, Hebreeën 12:9

9Daar komt nog bij dat wij voor onze aardse vaders, door wie we werden opgevoed, respect hadden; hoeveel te meer zullen we ons dan niet onderwerpen aan het gezag van de Vader van alle geesten, en dan leven?

ID: block_609e645e70825
NBV, 1 Korintiërs 10:18

18Kijkt u eens naar het volk van Israël. Hebben tempeldienaars die van de offers eten niet eveneens deel aan hetgeen geofferd wordt?

ID: block_609e649570826
NBV, Filemon 1:16

16niet meer als een slaaf, maar als veel meer dan dat, als een geliefde broeder. Voor mij is hij dat al, hoeveel te meer moet hij het dus voor u zijn, zowel in het dagelijks leven als in het geloof in de Heer.

ID: block_609e64a470827
NBV, Johannes 8:15

15U oordeelt met menselijke maatstaven, maar ik oordeel over niemand.

De vertaalvoorbeelden die in de vorige alinea staan opgesomd, komen uit de NBV en blijven in de NBV21 ongewijzigd. Steeds is in natuurlijk Nederlands geformuleerd aan welk concept sarx uitdrukking geeft. Ook binnen de betekeniscategorieën is gevarieerd vertaald. Daarbij moest immers rekening gehouden worden met de verbindingen die het woord sarx met andere woorden aangaat, en met de andere concepten die in de betreffende context een rol spelen. In een aantal sarx-gevallen zijn de vertaalkeuzes van de NBV bekritiseerd. Ik noem enkele voorbeelden.  

Het Woord is sarx geworden

De vertaling ‘Het Woord is mens geworden’ (Johannes 1:14) heeft veel reacties opgeroepen. Sarx behoort hier tot de derde betekeniscategorie en de vertaling met ‘mens’ past daar goed bij (zie hierboven). Het probleem is echter dat de auteur in dit specifieke geval, dat zoveel theologisch gewicht heeft, ook voor anthrôpos (‘mens’) had kunnen kiezen. Door sarx treedt het contrast met het hemelse op de voorgrond en wordt de kwetsbaarheid en vergankelijkheid van de mens belicht. Het woord ‘mens’ schiet net tekort om deze associaties even duidelijk over te brengen als in de brontekst (ondervertaling). Een vaak gehoord alternatief, ‘mens van vlees en bloed’, is echter zowel te breedsprakig als een oververtaling. Die uitdrukking betekent ‘een mens met menselijke eigenschappen en emoties’, nuances die in Johannes 1 niet op de voorgrond staan. Daarom is hier (zoals trouwens vaak het geval is) een minder ingevulde vertaling te verkiezen.

ID: block_609e656370828
NBV, Johannes 1:14

14Het Woord is mens geworden en heeft bij ons gewoond, vol van goedheid en waarheid, en wij hebben zijn grootheid gezien, de grootheid van de enige Zoon van de Vader.

ID: block_6093aa0eccd9b

Zie onder meer Rob van Houwelingen, ‘Nieuw, Herzien of Naardens?’ Een aantal afwijzende reacties worden genoemd in Rieuwerd Buitenwerf, ‘De vertaling van het woord sarx in Johannes 1’.

De vertaling ‘mens’ blijft in Johannes 1:14 de beste keuze voor een contextuele vertaling in natuurlijk Nederlands. De geoefende lezer zal immers ‘het Woord was God’ uit Johannes 1:1 verbinden met ‘Het Woord is mens geworden’ en dus het begrip ‘mens’ laden vanuit de tegenstelling tussen God en mens. Dan komen de hier gewenste associaties bij ‘mens’ al snel in beeld.

ID: block_6093aa67ccd9c

Zo ook De Vries, 25-26, en vergelijk Buitenwerf, 3-10.

Vlees en bloed

Een verwante kwestie is te vinden in Galaten 1:16. Ook hier is er sprake van een tegenstelling tussen God en mens: ‘Maar toen besloot God (…) zijn Zoon in mij te openbaren, opdat ik hem aan de heidenen zou verkondigen. Ik heb toen geen mens om raad gevraagd’ (Galaten 1:15-16). Voor ‘geen mens’ staat in de brontekst letterlijk ‘niet vlees en bloed’. Het punt is echter niet dat Paulus niemand om raad heeft gevraagd, maar dat hij na de goddelijke openbaring geen raad gevraagd heeft aan mensen. De NBV21 luidt dan ook: ‘Ik heb toen geen raad gevraagd aan mensen.’ Er zijn ook gevallen waarin ‘vlees en bloed’ als idiomatische uitdrukking opgenomen kan worden in een natuurlijke formulering, zoals in Matteüs 16:17: ‘(…) dit is je niet door mensen van vlees en bloed geopenbaard, maar door mijn Vader in de hemel’ (zie ook 1 Korintiërs 15:50 en Hebreeën 2:14).

Voordat we andere voorbeelden van de vertaling van sarx bespreken, is het nodig in te gaan op sarx als tegenpool van pneuma in de brieven van Paulus.

III. Sarx en pneuma bij Paulus

In sommige contexten is sarx neutraal gebruikt. Het verwijst dan bijvoorbeeld naar het lichaam, naar mensen, naar menselijke verwantschap of naar het dagelijkse leven (betekeniscategorieën 2-5). Maar in contrast of in verbinding met andere concepten treedt het betekenisaspect van de schepselmatige beperktheid van sarx naar voren: het sterfelijk lichaam, de vergankelijke mens, of het ‘uitwendige’ perspectief op de werkelijkheid. Paulus gaat met name in Galaten 5 en Romeinen 7-8 nog een stap verder: in contrast met pneuma, ‘Geest’, krijgt sarx trekken van een actief principe dat zich aan de kant van het kwaad bevindt. Het gaat daarbij niet om een contrast tussen lichaam en geest, maar om een contrast tussen twee machtssferen. In enkele stappen wil ik deze betekenis van sarx verder verkennen.

Het lichamelijke taalgebruik van Paulus

Bij de duiding van sarx is het belangrijk om te beseffen dat Paulus’ fysieke taalgebruik vaak een bredere betekenis heeft dan een letterlijke vertaling zou suggereren. Als hij wenst dat Christus geëerd zal worden in zijn lichaam (Filippenzen 1:20), als hij schrijft dat er een einde moest komen aan ons zondige lichaam (Romeinen 6:6) of als hij schrijft dat hij in zijn lichaam het sterven van Jezus meedraagt (2 Korintiërs 4:10), dan bedoelt hij uiteraard niet het lichaam in onderscheid van de ziel of geest, maar het concrete (lijfelijke) bestaan. Bij Paulus gaat de manier waarop mensen bestaan niet buiten het lichaam (sôma) om: de mens handelt en ervaart de werkelijkheid als lichamelijk wezen. Dat is ook het geval in het volgende voorbeeld:

ID: block_609e658f70829

Deze Bijbel is niet beschikbaar

ID: block_609e661e7082a

Deze Bijbel is niet beschikbaar

ID: block_609e66397082b

Deze Bijbel is niet beschikbaar

ID: block_6093c8aeccd9d

John M.G. Barclay, Paul and the Gift, 507.

Laat dan de zonde niet langer als koning heersen in uw sterfelijk lichaam (sôma), zodat gij aan zijn begeerten zoudt gehoorzamen, en stelt uw leden niet langer als wapenen der ongerechtigheid ten dienste van de zonde, maar stelt u ten dienste van God, als mensen, die dood zijn geweest, maar thans leven, en stelt uw leden als wapenen der gerechtigheid ten dienste van God.

Romeinen 6:12-13, NBG 1951

Het zou niet juist zijn deze concrete manier van spreken te letterlijk over te nemen in een doeltaalgerichte vertaling. Dat zou voor een betekenisverschuiving en dus voor kortsluiting zorgen tussen wat Paulus bedoelt en hoe wij het opvatten. Uit Romeinen 7:5 en 7:23 blijkt wat hier bedoeld wordt: zondige hartstochten en de wet van de zonde kunnen actief zijn ‘in onze ledematen’. De ledematen staan voor het menselijk handelen, oftewel ons doen en laten. Deze ledematen staan daarmee voor een bepaald gedrag. Een te fysieke vertaling leidt in het Nederlands tot een versmalling van de betekenis en zou afbreuk doen aan de zeggingskracht van de tekst. Daarom vertaalt de NBV – weergegeven in de licht gereviseerde versie van de NBV21 – de hierboven geciteerde woorden uit Romeinen als volgt:

ID: block_609e66607082c

Deze Bijbel is niet beschikbaar

ID: block_609e668a7082d

Deze Bijbel is niet beschikbaar

ID: block_6093c8e7ccd9e

Michael Wolter, Der Brief an die Römer 1, 460. Dit is ook heel duidelijk in Kolossenzen, waar zondig gedrag zo wordt aangeduid: ‘Doodt dan de leden, die op de aarde zijn: hoererij, onreinheid, hartstocht, boze begeerte en de hebzucht …’ (Kolossenzen 3:5, NBG-vertaling 1951).

Laat de zonde dus niet heersen over uw sterfelijke bestaan, geef niet toe aan uw begeerten. Stel uzelf niet langer in dienst van de zonde als een werktuig voor het onrecht, maar juist in dienst van God, als levenden die uit de dood zijn opgewekt. Stel uzelf in dienst van God als een werktuig voor de gerechtigheid.

Het ‘sterfelijk lichaam’ van de NBG 1951 is nu ‘sterfelijk bestaan’ en ‘uw leden’ wordt ‘uzelf ’.

Een vergelijkbare vertaaltransformatie is nodig bij de gevallen van sarx die in deze sectie centraal staan. Uit sommige uitlatingen van Paulus zou de indruk kunnen ontstaan dat hij de begeerten en de zonde lokaliseert in de materie van het lichaam, de sarx: ‘Immers, ik besef dat in mij, in mijn sarx, het goede niet aanwezig is’ (Romeinen 7:18a). Maar in Romeinen 1:21 lokaliseert Paulus de begeerten juist in het onverstandige hart, een mentale activiteit dus. De praktijken van de sarx in Galaten 5:19-21 bestaan voor het grootste deel uit sociale zonden. En als Paulus schrijft over ‘sarx van zonde’ waarvan Jezus Christus op een bepaalde manier deel ging uitmaken (Romeinen 8:3), zou het te beperkt en zeer vervreemdend zijn om over een ‘zondig lichaam’, laat staan ‘zondig vlees’ te spreken. Het gaat veeleer om een bepaalde bestaanswijze: sarx, door zonde getekend. De NBV/NBV21 vertaalt de uitdrukking ‘sarx van zonde’ dan ook met ‘dit zondige bestaan’.

ID: block_609e66af7082e
NBV, Romeinen 1:21

21want hoewel ze God kennen, hebben ze hem niet de eer en de dank gebracht die hem toekomen. Hun overpeinzingen zijn volkomen zinloos en hun onverstandig hart is verduisterd.

ID: block_609e66d37082f
NBV, Galaten 5:19-21

19Het is bekend wat onze eigen wil allemaal teweegbrengt: ontucht, zedeloosheid en losbandigheid, 20afgoderij en toverij, vijandschap, tweespalt, jaloezie en woede, gekonkel, geruzie en rivaliteit, 21afgunst, bras- en slemppartijen, en nog meer van dat soort dingen. Ik herhaal de waarschuwing die ik u al eerder gaf: wie zich aan deze dingen overgeven, zullen geen deel hebben aan het koninkrijk van God.

ID: block_609e66ef70830
NBV, Romeinen 8:3

3Waartoe de wet niet in staat was, machteloos als hij was door de menselijke natuur, dat heeft God tot stand gebracht. Vanwege de zonde heeft hij zijn eigen Zoon als mens in dit zondige bestaan gestuurd; zo heeft hij in dit bestaan met de zonde afgerekend,

Zo ook in Romeinen 7:18: Paulus wil niet zeggen dat de zonde in het vet- en spierweefsel van de ik-persoon woont, maar in deze persoon onder een bepaald gezichtspunt: de ik-als-sarx, de mens die bepaald wordt door zijn aardse natuur, die door de zonde is aangetast. Net zoals de wet door en door bepaald is door de Geest, is deze persoon door en door bepaald door sarx en overgeleverd aan de zonde (Romeinen 7:14). Bij Paulus is er dus geen sprake van een dualisme tussen lichaam en geest. De fysieke betekenis van sarx is niet afwezig, want Paulus ziet de mens niet anders dan als belichaamd wezen. Maar de fysieke betekenis is secundair; sarx duidt op de zondige hoedanigheid van de hele mens.

ID: block_609e671e70831
NBV, Romeinen 7:14

14Wij weten dat de wet het werk van de Geest is, maar door mijn natuur ben ik uitgeleverd aan de zonde.

ID: block_6093c917ccd9f

Wolter, Der Brief an die Römer, 445, 454.

ID: block_6093c93eccda0

Lorenzo Scornaienchi, Sarx und Soma bei Paulus, 288, 295, 298, 316. Beschikbaar op https://digi20.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb00083394_00002.html (bezocht op 15 februari 2021). Zie ook Sarah Harding, Paul’s Eschatological Anthropology, 76, 79-80.

De context en herkomst van Paulus’ idee van sarx

Zowel in Joodse als in Griekse bronnen wordt sarx in de tweede betekeniscategorie (‘lichaam’) in verband gebracht met zonde, hartstocht en begeerte. Paulus’ visie op sarx en pneuma staat in de context van een brede Grieks-Romeinse en Joodse filosofische discussie over de beheersing of uitroeiing van de hartstochten en begeerten. In het Joodse geschrift 4 Makkabeeën 2:14, 3:2-5 (eind eerste eeuw) wordt bijvoorbeeld betoogd dat de rede via de wet kan voorkomen dat we slaaf worden van begeerte en hartstochten. Paulus zegt het tegenovergestelde: omdat de mens gekenmerkt wordt door sarx, roept de wet zijns ondanks de zondige hartstochten op en het verstand is daar niet tegen opgewassen (Romeinen 7:5, 22-23; 8:3).

ID: block_609e676970833

Volgens de New English Translation of the Septuagint:

2:14: And do not consider it paradoxical when reason, through the law, can prevail even over enmity …

3:2-5: No one of us can eradicate such desire, but reason can provide a way for us not to be enslaved by desire. No one of you can eradicate anger from the soul, but reason can help to deal with anger. No one of us can eradicate malice, but reason can fight at our side so that we are not overcome by malice.  For reason is not an uprooter of the passions but their antagonist.

ID: block_6093c993ccda1

Wolter, Der Brief an die Römer, 418-419. Dit geldt ook voor het gebruikelijke Griekse woord voor lichaam (sôma).

ID: block_6093c9d6ccda2

Scornaienchi, 307-330.

ID: block_609e694b70834
NBV, Romeinen 7:5

5Toen we ons nog lieten leiden door onze eigen wil, werd ons bestaan beheerst door zondige hartstochten die de wet in ons opriep en droeg het alleen vrucht voor de dood.

ID: block_609e697770835
NBV, Romeinen 7:22-23

22Innerlijk stem ik vol vreugde in met de wet van God, 23maar in alles wat ik doe zie ik die andere wet. Hij voert strijd tegen de wet waarmee ik met mijn verstand instem en maakt van mij een gevangene van de wet van de zonde, die in mij leeft.

ID: block_609e698970836
NBV, Romeinen 8:3

3Waartoe de wet niet in staat was, machteloos als hij was door de menselijke natuur, dat heeft God tot stand gebracht. Vanwege de zonde heeft hij zijn eigen Zoon als mens in dit zondige bestaan gestuurd; zo heeft hij in dit bestaan met de zonde afgerekend,

In de Griekse filosofie is de sarx altijd passief. Daarom moet de oorsprong van het actieve sarx-begrip dat kenmerkend is voor de zondige hoedanigheid van de mens, elders gezocht worden. In het Oude Testament wordt basar (‘vlees’) in contrast met God gebruikt om schepselen te karakteriseren als aards, zwak en vergankelijk (bijvoorbeeld Jesaja 31:3, 40:6-8). Deze tegenstelling is het uitgangspunt voor de latere ontwikkeling. De specifieke verbinding tussen basar/sarx en het kwaad komt op in de Hellenistische periode – volgens de Wijsheid van Jezus Sirach, bijvoorbeeld, zijn vlees en bloed tot kwaad geneigd (Sirach 17:31). Volgens sommige uitleggers gebruikt Paulus sarx soms kortweg voor ‘de begeerte van de sarx’ (Galaten 5:16), verwant met de kwade neiging (van de basar), een bekend concept uit de Joodse traditie. Jörg Frey ziet een belangrijke parallel in het zogeheten 4Q Wijsheidsgeschrift. In dit werk met een eschatologisch karakter is ‘de geest van basar’ kenmerkend voor zondaars. De basar is een macht die het handelen van de onrechtvaardigen bepaalt en tegen God in laat gaan.

ID: block_609e674970832
NBV, Jesaja 31:3

3De Egyptenaren zijn mensen, geen goden,

hun paarden zijn vlees, geen geest.

Strekt de HEER zijn hand uit,

dan struikelt de helper

en valt degene die hulp zocht,

en samen gaan ze te gronde.

ID: block_609e69b770837
NBV, Jesaja 40:6-8

6Hoor, een stem zegt: ‘Roep!’

En een stem antwoordt: ‘Wat zou ik roepen?

De mens is als gras, hij bloeit als een veldbloem.

7Het gras verdort en de bloem verwelkt

wanneer de adem van de HEER erover blaast.

Ja, als gras is dit volk.’

8Het gras verdort en de bloem verwelkt,

maar het woord van onze God houdt altijd stand.

ID: block_609e69d470838
NBV, Sirach 17:31

31Wat geeft meer licht dan de zon? Toch gaat ze onder.

Zo zijn vlees en bloed tot het kwaad geneigd.

ID: block_609e69f270839
NBV, Galaten 5:16

16Ik zeg u dus: laat u leiden door de Geest, dan bent u niet gericht op uw eigen begeerten.

ID: block_6093ca00ccda3

Martinus C. de Boer, Galatians, 337.

ID: block_6093ca3bccda4

Jörg Frey, ‘Die paulinische Antithese von “Fleisch” und “Geist” und die palästinisch-jüdische Weisheitstradition’, 57-61. Zie in 4Q Wijsheidsgeschrift 4Q418 fr. 81:1-2; 4Q416 fr. 1:11-12; 4Q417 fr. 2, kol. 1:15-18. Dit geschrift kan net als de oorspronkelijke Hebreeuwse versie van de Wijsheid van Jezus Sirach aan kringen rond de tempel in Jeruzalem verbonden worden.

Het profiel van sarx tegenover pneuma

Deze manier van spreken is verwant met Paulus’ spreken over sarx: de begeerte van de sarx is in strijd met de Geest (Galaten 5:17), het streven van de sarx leidt tot de dood, de sarx kan mensen beheersen en staat vijandig tegenover God (Romeinen 8:5-8). Maar Paulus is de enige die dit zo scherp tegenover de Geest (pneuma) zet, én bij wie de Geest duidelijk de overhand heeft. De overgang van de mens van het ene krachtenveld naar het andere is ingebed in iets groters en alomvattends: de oude schepping heeft afgedaan, de nieuwe schepping is gekomen. Zoals ik hierboven al heb geconstateerd, behelst de tegenstelling tussen sarx en pneuma dus geen dualisme tussen materie/ lichaam en geest, maar gaat het om een ethisch-eschatologisch krachtenveld tussen twee machtssferen. Met behulp van sarx en pneuma onderscheidt Paulus twee categorieën mensen, van wie het handelen door een van beide machten bepaald wordt.

ID: block_609e6a297083a
NBV, Galaten 5:17

17Wat wij uit onszelf najagen is in strijd met de Geest, en wat de Geest verlangt is in strijd met onszelf. Het een gaat in tegen het ander, dus u kunt niet doen wat u maar wilt.

ID: block_609e6a427083b
NBV, Romeinen 8:5-8

5Wie zich door zijn eigen natuur laat leiden is gericht op wat hij zelf wil, maar wie zich laat leiden door de Geest is gericht op wat de Geest wil. 6Wat onze eigen natuur wil brengt de dood, maar wat de Geest wil brengt leven en vrede. 7Onze eigen wil staat vijandig tegenover God, want hij onderwerpt zich niet aan zijn wet en is daar ook niet toe in staat. 8Wie zich door zijn eigen wil laat leiden, kan God niet behagen.

ID: block_6093ca98ccda5

Het is goed mogelijk dat Paulus in Galaten het begrip sarx uitkoos voor de negatieve pool van deze tegenstelling omdat sarx geassocieerd kan worden met besnijdenis en natuurlijke afstamming (Galaten 3:3).

ID: block_6093cab6ccda6

Harding spreekt van een transformatieve antropologie, die is ingebed in een transformatieve kosmologie.

ID: block_6093cad4ccda7

Vergelijk Frey, 73-74; Wolter, 418-419.

ID: block_6093caeaccda8

Michael Wolter, Paulus, 176.

In Galaten 5 en Romeinen 7-8 krijgt sarx een haast persoonachtig profiel doordat Paulus sarx op retorische wijze als actief principe tegen pneuma, de Geest, uitspeelt. Sarx is, kortom, de tegenpool van pneuma. Sarx staat voor alles wat in strijd is met de Geest, voor alles wat de mens moet ‘kruisigen’ – het oude ik, het oude leven, het oude bestaan. Sarx zou je kunnen omschrijven als de hoedanigheid waarmee de mens zich in zijn aardse bestaan tot de wereld verhoudt. Sarx is het ingesleten patroon van waarnemen, oordelen en handelen vanuit een uitsluitend aards perspectief. Omdat de sarx is overgeleverd aan de zonde, hebben de begeerten en hartstochten vrij spel en is de sarx uiteindelijk een destructieve kracht die tegen Gods wil ingaat. Dit gebruik van sarx omvat een wisselwerking tussen het individuele en het collectieve: de sarx geeft de ingesleten neiging tot het kwaad aan, de destructieve drive in het individu, maar ook de daaruit voortvloeiende menselijke standaard, de sarx als de aardse norm, die vervolgens weer het individu bepaalt.

ID: block_6093cb1bccda9

De typering van sarx in deze alinea is gebaseerd op de omschrijvingen in Scornaienchi, 353; De Boer, 339; Barclay, 426-427, 506-507. Volgens onder anderen De Boer, 337 is sarx een kosmische macht, maar zie Barclay, 427; Scornaienchi, 294, 340; Harding, 76-79.

Voor een christen is een levenswandel conform de sarx (dus: volgens aardse maatstaven) uitgesloten, want een christen leeft volgens de norm van de Geest. Maar zolang christenen in de sarx leven, deel uitmaken van het sterfelijk bestaan, zullen ze de kracht van de sarx voelen trekken. Paulus stelt daar een nieuwe norm en een innerlijke kracht, de Geest, tegenover. Dankzij deze geestelijke kracht zijn ze nu opgewassen tegen de sarx. De destructieve kracht van de sarx wordt (idealiter) verslagen door de constructieve kracht van het pneuma.

(Tekst gaat verder onder de afbeelding)

Hooi werd geassocieerd met wereldse zaken. Jheronimus Bosch, De Hooiwagen (middenpaneel), © Museo Nacional del Prado.

IV. Evaluatie van Galaten 5 en Romeinen 7-8 in de Nieuwe Bijbelvertaling

Inventarisatie

Hoe is sarx in Galaten 5 (en incidenteel in de omliggende hoofdstukken) en in Romeinen 7-8 vertaald in de NBV van 2004? De volgende vertalingen van sarx en sarkinos komen voor:

  • eigen kracht (Galaten 3:3)
  • eigen verlangens (Galaten 5:13)
  • eigen begeerten (epithumia sarkos, Galaten 5:16)
  • onszelf (Galaten 5:17)
  • onze eigen wil/wat hij zelf wil (Galaten 5:19, Romeinen 7:5, 8:5, 8:7, 8:8-9; 8:12-13)
  • eigen/mijn/menselijke natuur (Galaten 5:24, Romeinen 7:14, 7:18, 7:25, 8:3, 8:4, 8:5, 8:6)
  • zondige natuur (Galaten 6:8)
  • zondige bestaan (sarx hamartias, Romeinen 8:3)

De NBV betrekt sarx dus op het menselijke zelf, de menselijke natuur en de menselijke wil. Het valt op dat de NBV met name in Galaten varieert, terwijl in Romeinen ‘(eigen) wil’ en ‘(eigen) natuur’ de boventoon voeren.

Evaluatie

Dat de NBV hier varieert, is onontkoombaar. De discussie gaat niet over het principe van contextueel vertalen, maar over de concrete keuzes die hierbij zijn gemaakt.

Een bezwaar tegen de keuze van de NBV voor ‘(onze eigen) wil’ is dat deze op gespannen voet staat met Romeinen 7:15-22. In dat gedeelte gaat het om de worsteling tussen de goede intentie en het feitelijke gedrag, kernachtig geformuleerd in Romeinen 7:18b: ‘Ik wíl het goede wel, maar het goede doen kan ik niet’ (NBV = NBV21). De wil staat dus niet aan de kant van de sarx, maar juist ertegenover. In dat licht is de keuze voor ‘(onze eigen) wil’, zonder nadere negatieve kwalificatie, verwarrend. Deze vertaling zet de lezer op het verkeerde been. Kan de mens nu wel of niet het goede willen? Volgens Paulus wel. De sarx is echter buiten Christus sterker dan onze eigen wil en ‘de innerlijke mens’.

ID: block_6093d248ccdaa

Zie Jakob van Bruggen, Romeinen, 117.

Een ander bezwaar betreft de keuze van de NBV voor ‘de eigen/ menselijke natuur’. Vallen immers niet al onze geestvermogens onder het begrip ‘natuur’? Maar in Romeinen 7:25 staat het menselijke verstand aan de kant van het goede, tegenover sarx. Ook deze weergave van sarx, zonder nadere inkleuring, is aanvechtbaar.

ID: block_6093d27dccdab

Jan Lambrecht, De Nieuwe Bijbelvertaling: Brontekstgetrouw? 84; Lambrecht, ‘De vertaling van sarx’, 409-417.

ID: block_609e6a817083c
NBV, Romeinen 7:25

25Dat doet God! Dank aan hem door Jezus Christus, onze Heer. Met mijn verstand onderwerp ik mij aan de wet van God, maar door mijn natuur onderwerp ik mij aan de wet van de zonde.

Een derde bezwaar gaat over de keuze van de NBV voor de kwalificaties ‘eigen’ en ‘zelf ’. Uit bovenstaande bezwaren bleek al dat een identificatie tussen sarx en de mens zonder nadere kwalificatie aanvechtbaar is. Bovendien is de sarx iets dat de controle van de menselijke wil juist ontglipt. Het heeft ook een collectief aspect. Daarom is het bezwaarlijk om sarx met het ‘zelf ’ en het eigene van de mens te identificeren. Dat is zowel te breed (de sarx is de aardse gezindheid of natuur van de mens en valt in deze context niet restloos met de mens samen) als te smal (sarx is niet louter een innerlijk fenomeen). Paulus zet niet de eigenmachtige mens tegenover God. De mensen in hun doen en laten zijn het krachtenveld tussen enerzijds de macht van de sarx, de zonde en de dood, en anderzijds van de macht van de Geest, het goede en het leven.

Het vierde bezwaar vloeit voort uit de bovenstaande bezwaren en uit de tamelijk brede variatie die hierboven geconstateerd is. Het is de NBV onvoldoende gelukt om het sarx-begrip goed te integreren in de bredere redenering van Paulus. Er is te weinig samenhang in hoe sarx in de bovengenoemde gedeelten vertaald is. Bovendien kun je je afvragen of in Romeinen 8:3-9 de retorische structuur en de eigen compacte, contrastieve stijl goed doorkomen in de vertaling. Maar is er wel een betere oplossing?

ID: block_6093d2adccdac

Vergelijk de kritiek van Zuurmond, 170-171.

ID: block_6093d2cfccdad

Vergelijk De Vries, 24-25.

V. Een nieuw voorstel

Eerste voorstel

In 2018 kwam de kwestie sarx aan de orde tijdens de revisie van Galaten en Filippenzen. In een notitie voor de begeleidingscommissie werd een voorlopige lijn uitgezet. In het licht van wat in sectie III hierboven uiteengezet is, valt sarx te karakteriseren als de tegenpool van de Geest. De vertaling van sarx in Galaten en Romeinen zou het tegenpoolkarakter moeten honoreren. De NBV doet dit door de herhaaldelijke inzet van ‘eigen’ en ‘zelf ’. Het overkoepelende begrip dat we in de revisie als voorlopige oplossing kozen, was ‘het aardse’. Dit lost de problemen die in de vorige sectie genoemd zijn op: ‘aards’ duidt een bepaalde hoedanigheid aan en ‘het aardse’ als overkoepelend begrip kan meer eenheid aanbrengen in de vertaling van sarx.

Reacties

In een complexe kwestie als deze is het geheel van voors en tegens van een nieuw voorstel niet zo gemakkelijk in kaart te brengen. Dan is het nuttig om reacties te vragen van lezers en deskundigen. Begin 2019 legde Matthijs de Jong de kwestie uit in een blogpost en een video. Naast instemmende reacties kwamen er alternatieve voorstellen binnen.

ID: block_6093d30eccdae

Matthijs de Jong, ‘De vertaling van sarx in Romeinen 7-8 – denkt u mee?’ op debijbel.nl (https://debijbel.nl/bericht/de-vertaling-van-sarx-in-romeinen-7-8-denkt-u-mee); Nederlands Bijbelgenootschap, ‘Matthijs de Jong over Sarx – De NBV revisie’, https://vimeo.com/333535250 (beide adressen bezocht op 19 februari 2021).

De vertaalproblematiek rond sarx leende zich ook goed voor bespreking onder een bredere groep wetenschappers. Op 26 juni 2019 organiseerden het revisieteam en de afdeling Nieuwe Testament van de Faculteit Religie en Theologie van de Vrije Universiteit Amsterdam een studiemiddag over de vertaling van sarx. Aanwezig waren wetenschappers van de Vrije Universiteit (Joep Dubbink, Bert Jan Lietaert Peerbolte, Lourens de Vries, Arie Zwiep), van de PThU (Ernst Boogert), een aantal studenten en ten slotte de betrokken vertalers (Cor Hoogerwerf, Matthijs de Jong, Saskia van der Lingen, Ilse Visser, Pieter Waalewijn). Er waren drie voorbereide reacties. Lourens de Vries en Arie Zwiep stelden kritische vragen bij de keuze voor ‘aards’. Ernst Boogert reageerde uitgesproken positief. ‘Aards’, vergezeld van de nodige kwalificaties, was volgens hem goed bruikbaar om sarx te vertalen. Tijdens het vervolg van de studiemiddag werden voorlopige teksten van de NBV21 doorgenomen en op verschillende plaatsen aangescherpt en verbeterd.

Uiteindelijk overheerste het gevoel dat ‘aardse’ in de uiteenlopende combinaties – aardse begeerte(n), aardse maatstaven, aardse natuur, het aardse streven – een werkbare en veelbelovende oplossing was. Zowel in de reacties van lezers als in de discussie op de studiemiddag kwamen verschillende alternatieven naar voren, waarvan ik er enkele bespreek.

Alternatief 1: ‘zondig’. De Groot Nieuws Bijbel (GNB) en de Willibrordvertaling (WV) gebruiken ‘zondig’ als overkoepelend begrip. De WV spreekt van ‘de zondige natuur’ en van ‘een zondig leven leiden’; de GNB spreekt in veel gevallen van ‘mijn zondige ik’. Dat is zeker een mogelijkheid. Het is waar dat bij Paulus hamartia (zonde) en dit negatieve gebruik van sarx dicht bij elkaar liggen. Een nadeel is dat Paulus juist in deze gedeelten ook vaak ‘zonde’ (hamartia) gebruikt. Sarx zou dan in de vertaling het eigen profiel verliezen en het begrip ‘zonde’ zou wel heel overheersend worden. Bovendien levert dit alternatief geen betere concordantie op dan ‘aards’.

Alternatief 2: ‘oud’. Het sarx-begrip duidt op alles dat hoort bij ‘de oude eon’, ‘het oude leven’. We zouden dus ook kunnen denken aan ‘het oude bestaan’ of ‘de oude norm’ of ‘de oude natuur’. Het probleem is dat sarx daarmee iets van het verleden wordt.

Alternatief 3: ‘menselijk’. Sarx duidt op het menselijke bestaan buiten Christus, eventueel zou het dus ook als ‘het menselijke bestaan’, ‘de menselijke natuur’ et cetera kunnen worden weergegeven. Maar ‘menselijk’ is eigenlijk te neutraal of te positief om effectief als negatieve pool te kunnen fungeren.

Aards

Na alle reacties en alternatieven overwogen te hebben, trok het revisieteam de conclusie dat werken met het begrip ‘aards’ de beste keuze is. Daarvoor zijn verschillende argumenten te noemen.

  1. ‘Aards’ werkt goed als herkenbare tegenpool van ‘Geest’, veel beter dan ‘eigen’ in de NBV. Door uiteenlopende substantieven in te zetten – aardse begeerte(n), aardse maatstaven, aardse natuur, het aardse streven – komen de verschillende dimensies van Paulus’ sarx-begrip goed uit de verf.
  2. Kenmerkend voor ons woord ‘aards’ is, dat het op zichzelf geen negatief woord is, maar dat je het wel goed negatief kunt laden. In die zin is het in het Nederlands een goed equivalent van het Griekse sarx, dat ook neutraal kan worden gebruikt, maar door Paulus soms sterk negatief wordt geladen.
  3. ‘Aards’ blijft dichter bij de fysieke betekenis van sarx dan opties als ‘zondige natuur’ of ‘het zondige ik’.
  4. ‘Aards’ roept het antoniem ‘hemels’ op. Dat heeft ‘aards’ gemeen met sarx, dat in de Bijbel gebruikt wordt in de tegenstelling tussen God en mens, tussen het aardse en het hemelse. De tegenstelling tussen sarx en pneuma voegt zich in dit basisschema.
  5. ‘Aards’ en ‘werelds’ is in de NBV al op een vergelijkbare manier ingezet. ‘Aardse’ als vertaling van het Griekse woord epigeios staat in het Nieuwe Testament tegenover het hemelse (Johannes 3:12, 1 Korintiërs 15:40, 2 Korintiërs 5:1) en krijgt in bepaalde contexten een zeer negatieve kleur (Filippenzen 3:19, Jakobus 3:15). ‘Aardse’ als vertaling van een uitdrukking met sarx komt al voor in de NBV, zij het in een relatief neutrale context: ‘zijn aardse lichaam’ (Kolossenzen 1:22), ‘uw aardse meester’ (Kolossenzen 3:22, Efeziërs 6:5), ‘zijn aardse leven’ (1 Petrus 4:1). Er is zelfs een geval waarin sarx tegenover pneuma staat (‘hun leven op aarde’ versus ‘in de geest’, 1 Petrus 4:6). Daarnaast is voor een uitdrukking met sarx het synoniem ‘wereldse’ of ‘van de wereld’ in negatieve zin gebruikt (2 Korintiërs 5:16, 10:3, Efeziërs 2:3). Ook deze wereld staat veelal aan de verkeerde kant van de streep (bijvoorbeeld Johannes 18:36, Romeinen 12:2, Galaten 1:4, Titus 2:12); ‘aardse zaken’ staan tegenover de zaak van de Heer (1 Korintiërs 7:33-34). Ook de natuur fungeert in de NBV trouwens als antoniem voor de Geest (Galaten 4:23, 29).
ID: block_6093d431ccdb0

Wolter, Paulus, 176.

ID: block_609e6ba87083d
NBV, Johannes 3:12

12Wanneer jullie me niet geloven als ik over aardse dingen spreek, hoe zouden jullie me dan geloven als ik over hemelse dingen spreek?

ID: block_609e6bd67083e
NBV, 1 Korintiërs 15:40

40Er zijn lichamen aan de hemel en lichamen op aarde, maar de schittering van een hemellichaam is anders dan die van een aards lichaam.

ID: block_609e6bf87083f
NBV, 2 Korintiërs 5:1

1Wij weten dat wanneer onze aardse tent, het lichaam waarin wij wonen, wordt afgebroken, we van God een woning krijgen: een eeuwige, niet door mensenhanden gemaakte woning in de hemel.

ID: block_609e6c1f70840
NBV, Filippenzen 3:19

19en gaan hun ondergang tegemoet. Hun god is hun buik, hun eer is schaamteloosheid en hun aandacht is alleen gericht op aardse zaken.

ID: block_609e6c3d70841
NBV, Jakobus 3:15

15Dat soort wijsheid komt niet van boven; ze is aards, ongeestelijk, demonisch.

ID: block_609e6c6970842
NBV, Kolossenzen 1:22

22maar nu heeft hij u door de dood van zijn aardse lichaam met zich verzoend om u heilig, zuiver en onberispelijk bij zich te brengen.

ID: block_609e6c8570843
NBV, Kolossenzen 3:22

22Slaven, gehoorzaam uw aardse meester in alles, niet met uiterlijk vertoon om bij de mensen in de gunst te komen, maar oprecht en met ontzag voor de Heer.

ID: block_609e6ca770844
NBV, Efeziërs 6:5

5Slaven, gehoorzaam uw aardse meester zoals u Christus gehoorzaamt, met ontzag, respect en oprechtheid;

ID: block_609e6cd370845
NBV, 1 Petrus 4:1

1Nu dan, omdat Christus tijdens zijn leven op aarde heeft geleden, moet u zich net als hij wapenen met de gedachte dat wie in zijn aardse leven geleden heeft, met de zonde heeft afgerekend.

ID: block_609e6cfb70846
NBV, 1 Petrus 4:6

6Ook aan de doden is het evangelie verkondigd, opdat ook zij, al zijn ze naar hun leven op aarde door de mensen veroordeeld, bij God in de geest kunnen leven.

ID: block_6093d451ccdb1

Vergelijk ook Galaten 2:20: ‘mijn leven hier op aarde’.

ID: block_609e6d1770847
NBV, 2 Korintiërs 5:16

16Daarom beoordelen we vanaf nu niemand meer volgens de maatstaven van deze wereld; ook Christus niet, die we vroeger wel volgens die maatstaven beoordeelden.

ID: block_609e6d3970848
NBV, 2 Korintiërs 10:3

3We leven wel in deze wereld, maar vechten niet met de wapens van deze wereld.

ID: block_609e6d5370849
NBV, Efeziërs 2:3

3Net als zij lieten ook wij allen ons eens beheersen door onze wereldse begeerten, wij volgden alle zelfzuchtige verlangens en gedachten die in ons opkwamen en stonden van nature bloot aan Gods toorn, net als ieder ander.

ID: block_609e6d717084a
NBV, Johannes 18:36

36Jezus antwoordde: ‘Mijn koningschap hoort niet bij deze wereld. Als mijn koningschap bij deze wereld hoorde, zouden mijn dienaren wel gevochten hebben om te voorkomen dat ik aan de Joden werd uitgeleverd. Maar mijn koninkrijk is niet van hier.’

ID: block_609e6d8c7084b
NBV, Romeinen 12:2

2U moet uzelf niet aanpassen aan deze wereld, maar veranderen door uw gezindheid te vernieuwen, om zo te ontdekken wat God van u wil en wat goed, volmaakt en hem welgevallig is.

ID: block_609e6da87084c
NBV, Galaten 1:4

4die zichzelf gegeven heeft voor onze zonden om ons te bevrijden uit deze door het kwaad beheerste wereld. Dat is de wil van onze God en Vader.

ID: block_609e6dc57084d
NBV, Titus 2:12

12Ze leert ons dat we goddeloze en wereldse begeerten moeten afwijzen en bezonnen, rechtvaardig en vroom in deze wereld moeten leven,

ID: block_609e6de47084e
NBV, 1 Korintiërs 7:33-34

33Een getrouwde man draagt zorg voor aardse zaken en wil zijn vrouw behagen, 34dus zijn aandacht is verdeeld. Een ongetrouwde vrouw en een meisje dat nog niet getrouwd is, dragen zorg voor de zaak van de Heer, en wel zo dat ze God met heel hun lichaam en geest zijn toegewijd. Maar een getrouwde vrouw draagt zorg voor aardse zaken en wil haar man behagen.

ID: block_609e6e087084f
NBV, Galaten 4:23

23De zoon van de slavin dankte zijn geboorte aan de loop van de natuur, maar die van de vrijgeboren vrouw aan de belofte.

ID: block_609e6e2470850
NBV, Galaten 4:29

29Maar zoals de zoon die krachtens de natuur geboren werd de zoon vervolgde die krachtens de Geest geboren werd, zo worden nu ook wij vervolgd.

Vanzelfsprekend is de keuze voor ‘aards’ als overkoepelend begrip niet de gouden formule waarmee alle problemen kunnen worden opgelost. Is ‘aards’ niet een veel te breed en neutraal begrip? Bestaat het gevaar niet dat men ‘aards’ gaat opvatten alsof Paulus de fysieke werkelijkheid afwijst of minderwaardig acht? Haal je er geen verkeerd dualisme mee binnen?

Naar het oordeel van de revisoren van de NBV wegen de mogelijke nadelen van ‘aards’ niet op tegen de voordelen. Ten eerste wordt ‘aards’ op de mens betrokken door de bijgevoegde substantieven en bezittelijke voornaamwoorden. ‘Aards’ wordt bovendien negatief geladen door de tegenstelling met de Geest. Ten tweede sluit ‘aards’ aan bij taalgebruik dat al in de NBV aanwezig is en dat nooit tot kritiek heeft geleid: kennelijk is het voor lezers vanuit de context duidelijk wat er bedoeld wordt. Ten derde kunnen dezelfde bezwaren ingebracht worden tegen de keuze van Paulus zelf voor sarx, en gelden veel bezwaren net zo goed bij de alternatieven.

VI. Sarx in de NBV21

In deze sectie bespreek ik de vertaaloplossingen voor de gevallen van sarx die in Galaten en Romeinen tegenover pneuma staan. Daarna komen de gevolgen voor andere teksten aan de orde.

Galaten 3:3 in de NBV21

Bent u werkelijk zo dwaas dat u, terwijl u met de Geest begon, nu weer uitkomt bij het aardse?

Toelichting

Galaten 3:3 is de eerste tekst waarin sarx tegenover pneuma wordt geplaatst. In de NBV21 is het meteen duidelijk dat ‘het aardse’ tegenpool is van ‘de Geest’. Paulus karakteriseert de wet en de besnijdenis negatief; de lezer kan een verband leggen met de armzalige machten van deze door het kwaad beheerste wereld (Galaten 1:4, 4:3, 9-10).

ID: block_6093d492ccdb2

In Galaten 4:29 staat ook sarx tegenover pneuma, maar daar werkt de vertaling ‘krachtens de natuur’ het beste.

ID: block_609e6e4170851
NBV, Galaten 1:4

4die zichzelf gegeven heeft voor onze zonden om ons te bevrijden uit deze door het kwaad beheerste wereld. Dat is de wil van onze God en Vader.

ID: block_609e6e5e70852
NBV, Galaten 4:3

3Op dezelfde manier waren ook wij, toen we nog onmondig waren, onderworpen aan de machten van de wereld.

ID: block_609e6e6f70853
NBV, Galaten 4:9-10

9Hoe is het dan toch mogelijk dat u die God hebt leren kennen, meer nog, door God gekend bent, u opnieuw tot die zwakke, armzalige machten wendt en u daaraan als slaven onderwerpen wilt? 10U houdt u werkelijk aan vaste feestdagen, maanden, seizoenen en jaren?

Galaten 5:13-6:10 in de NBV21

Leven door de Geest
5 13 Broeders en zusters, u bent geroepen om vrij te zijn. Misbruik die vrijheid niet om uw aardse begeerten vrij spel te geven, maar dien elkaar in liefde, 14 want de hele wet is vervuld in één uitspraak: ‘Heb uw naaste lief als uzelf.’ 15 Maar wanneer u elkaar aanvliegt en verscheurt, pas dan maar op dat u niet door elkaar wordt verslonden. 16 Ik zeg u dus: laat u leiden door de Geest, dan zult u niet toegeven aan aardse begeerten. 17 De aardse begeerte gaat in tegen de Geest, en wat de Geest verlangt gaat in tegen de aardse begeerte. Het een is in strijd met het ander, en u kunt dus niet zomaar doen wat u wilt. 18 Maar wanneer u door de Geest geleid wordt, bent u niet onderworpen aan de wet. 19 De praktijken waartoe de aardse begeerte aanzet zijn bekend: ontucht, zedeloosheid en losbandigheid, 20 afgoderij en toverij, vijandschap, tweespalt, jaloezie en woede, gekonkel, geruzie en rivaliteit, 21 afgunst, bras- en slemppartijen, en nog meer van dat soort dingen. Ik herhaal de waarschuwing die ik u al eerder gaf: wie zich aan deze dingen overgeven, zullen geen deel hebben aan het koninkrijk van God. 22 Maar de vrucht van de Geest is liefde, vreugde en vrede, geduld, vriendelijkheid en goedheid, geloof, 23 zachtmoedigheid en zelfbeheersing. Er is geen wet die daar iets tegen heeft. 24 Wie Christus Jezus toebehoort, heeft zijn aardse natuur met alle hartstocht en begeerte aan het kruis geslagen. 25 Als we leven door de Geest, laten we de Geest dan ook volgen. 26 Laten we elkaar niet uit eigenwaan de voet dwars zetten of een kwaad hart toedragen.
6 1 Broeders en zusters, wanneer u merkt dat een van u een misstap heeft begaan moet u, die door de Geest geleid wordt, hem zachtmoedig weer op het rechte pad brengen. Pas op dat u ook zelf niet tot misstappen wordt verleid. 2 Draag elkaars lasten, zo brengt u de wet van Christus tot vervulling. 3 Wie denkt dat hij iets is terwijl hij niets is, bedriegt zichzelf. 4 Laat iedereen zijn eigen daden toetsen, dan heeft hij misschien iets om trots op te zijn, zonder zich er bij anderen op te laten voorstaan. 5 Want ieder mens draagt zijn eigen verantwoordelijkheid. 6 Wie onderwezen wordt in het evangelie, moet al het goede dat hij bezit met zijn leermeester delen.
7 Vergis u niet, God laat niet met zich spotten: wat een mens zaait, zal hij ook oogsten. 8 Wie zaait op de akker van zijn aardse natuur, zal verderf oogsten, maar wie zaait op de akker van de Geest, oogst eeuwig leven. 9 Laten we daarom het goede doen, zonder op te geven, want als we niet verzwakken zullen we oogsten wanneer de tijd daarvoor gekomen is. 10 Laten we dus, in de tijd die ons nog rest, voor iedereen het goede doen, vooral voor onze geloofsgenoten.

Toelichting

In Galaten 5:13 en 16 gaat het om sarx als kracht in de mens die vooral tot uiting komt in begeerte. Daarom kiezen we hier voor ‘(uw) aardse begeerten’. In Galaten 5:17 en 19 personifieert Paulus de sarx tot een mentaliteit van begeerte. Hier werkt het enkelvoud ‘aardse begeerte’ goed. In Galaten 5:24 wordt van sarx gezegd dat deze vergezeld gaat van hartstocht en begeerte. Hier en in Galaten 6:8 gaat het om de aardse hoedanigheid van de mens: ‘zijn aardse natuur’.

Romeinen 7:5-6, 7:13-8:13 in de NBV21

7 5 Toen we nog volgens aardse maatstaven leefden, werd heel ons doen en laten beheerst door de zondige hartstochten die de wet in ons opriep, en droegen we alleen vrucht voor de dood. 6 Maar nu zijn we bevrijd van de wet, waaraan we geketend waren; we zijn dood voor de wet, zodat we niet meer de oude orde van de wet dienen, maar de nieuwe orde van de Geest.

13 Is het dan het goede dat mij heeft gedood? Natuurlijk niet, het is de zonde, die van het goede gebruikgemaakt heeft om mij te doden. Zo toonde de zonde haar ware gezicht en werd ze door het gebod te gebruiken nog slechter dan ze al was. 14 Wij weten immers dat de wet het werk van de Geest is, maar door mijn aardse natuur ben ik overgeleverd aan de zonde. 15 Ik begrijp zelf niet wat ik doe, want ik doe niet wat ik wil, ik doe juist wat ik haat. 16 Maar wanneer mijn daden in strijd zijn met mijn wil, erken ik dat de wet goed is. 17 Dan ben ik het niet meer die handelt, maar de zonde die in mij woont. 18 Immers, ik besef dat in mij, in mijn aardse natuur, het goede niet aanwezig is. Ik wíl het goede wel, maar het goede doen kan ik niet. 19 Want ik doe niet wat ik wil, het goede, maar juist wat ik niet wil, het kwade, dat doe ik. 20 Maar wanneer mijn daden in strijd zijn met mijn wil, ben ik daar niet meer zelf de oorzaak van, maar de zonde die in mij woont. 21 Ik ontdek in mezelf dus de wetmatigheid dat het kwade zich aan mij opdringt, ook al wil ik het goede doen. 22 Innerlijk stem ik vol vreugde in met de wet van God, 23 maar in alles wat ik doe zie ik die andere wet. Hij voert strijd tegen de wet waarmee ik met mijn verstand instem en maakt van mij, in heel mijn doen en laten, een gevangene van de wet van de zonde. 24 Wie zal mij, ongelukkig mens, redden uit dit bestaan dat beheerst wordt door de dood? 25 God zij gedankt, die ons redt door Jezus Christus, onze Heer. Want aan mezelf overgelaten onderwerp ik me weliswaar met mijn verstand aan de wet van God, maar door mijn aardse natuur onderwerp ik me aan de wet van de zonde.

Leven door de Geest
8 1 Dus wie in Christus Jezus zijn, worden niet meer veroordeeld. 2 De wet van de Geest die in Christus Jezus leven brengt, heeft u immers bevrijd van de wet van de zonde en de dood. 3 Want waartoe de wet niet in staat was, machteloos als hij was door onze aardse natuur, dat heeft God tot stand gebracht. Vanwege de zonde heeft Hij zijn eigen Zoon als mens in dit zondige bestaan gestuurd; zo heeft Hij in dit bestaan met de zonde afgerekend, 4 opdat alles wat de wet eist in ons tot vervulling wordt gebracht. Wij leven immers niet volgens aardse maatstaven, maar volgens die van de Geest. 5 Wie beheerst wordt door het aardse, streeft aardse zaken na, maar wie beheerst wordt door de Geest, streeft na wat de Geest wil. 6 Het aardse streven leidt tot de dood, maar het streven waartoe de Geest aanzet leidt tot leven en vrede. 7 Het aardse streven staat vijandig tegenover God, want het onderwerpt zich niet aan zijn wet en is daar ook niet toe in staat. 8 Wie beheerst wordt door het aardse, kan God niet behagen. 9 U daarentegen wordt beheerst door de Geest, want de Geest van God woont in u. Iemand die de Geest van Christus niet heeft, behoort Christus ook niet toe. 10 Als Christus echter in u leeft, is uw lichaam weliswaar door de zonde ten dode opgeschreven, maar de Geest schenkt u leven, omdat u door God rechtvaardig bent verklaard. 11 Want als de Geest van Hem die Jezus uit de dood heeft opgewekt in u woont, zal Hij die Christus heeft opgewekt ook uw sterfelijk lichaam levend maken door zijn Geest, die in u woont.
12 Broeders en zusters, we zijn dus niet langer gebonden aan het aardse, om volgens aardse maatstaven te leven. 13 Als u wel zo leeft, zult u zeker sterven. Als u echter uw zondige praktijken doodt door de Geest, zult u leven.

Toelichting

Het bestaan dat gekenmerkt werd door zonde, hartstochten, wet en dood, noemt Paulus ‘bestaan/leven in de sarx’ (Romeinen 7:5). Het gaat hier om de bovenindividuele aardse norm die het concrete, lijfelijke menselijke handelen bepaalt. We kiezen daarom voor: ‘Toen we nog volgens aardse maatstaven leefden…’. ‘Aardse maatstaven’ past ook goed in Romeinen 8:4.

In Romeinen 7:14 is de NBV met ‘door mijn natuur’ al redelijk duidelijk. Door ‘aardse’ toe te voegen, wordt dit vers beter geïntegreerd in het grotere geheel en krijgt de ‘natuur’ de hier bedoelde negatieve kwalificatie mee. In Romeinen 7:18 en 25 werkt ‘mijn aardse natuur’ ook goed als aanduiding van de hoedanigheid van de aardse mens.

In Romeinen 8:3 gebruikt Paulus drie keer het woord sarx. De NBV heeft het tweede geval, ‘zondige sarx’ uitstekend opgelost: ‘dit zondige bestaan’. Daarop sluit het derde geval met ‘dit bestaan’ goed aan. Aanvankelijk wilden we het eerste geval van sarx in dit vers heel expliciet vertalen: ‘… het aardse bestaan onder de zonde’. Maar dit werd als te uitleggerig ervaren. Uiteindelijk is gekozen voor een vereenvoudiging van ‘de aardse natuur van de mens’: ‘onze aardse natuur’.

Na Romeinen 8:4 (‘volgens aardse maatstaven’, zie bij Romeinen 7:5) volgt in Romeinen 8:5-8 een compacte serie tegenstellingen tussen mensen van wie het handelen beheerst wordt door sarx of pneuma. Hier werkt de compacte weergave ‘het aardse’ uitstekend als tegenpool. In Romeinen 8:5b (ta tês sarkos) is dat geconcretiseerd als ‘aardse zaken’.

In Romeinen 8:12-13 is de NBV erg vlak met ‘we hoeven ons niet langer te laten leiden door onze eigen wil’. In de NBV21 komt scherper uit dat het hier gaat om vrijheid van de verplichtingen aan de sarx, kortweg ‘het aardse’, omdat het geen zeggenschap meer over ons heeft. Door conform de brontekst te eindigen met ‘om volgens aardse maatstaven te leven’, sluit vers 12 niet alleen goed aan bij het gedeelte Romeinen 8:4-8, maar ontstaat er ook een omlijsting met Romeinen 7:5.

Overige teksten met sarx

Er zijn meer teksten met sarx die bij de revisie van de NBV zijn aangepakt. Paulus’ oproep ‘geef niet toe aan uw eigen wil, die begeerten in u opwekt’ in Romeinen 13:14 luidt nu in de NBV21: ‘laat u niet meeslepen door uw aardse natuur met haar begeerten’. In Efeziërs 2:3 is ‘wereldse begeerten’ gehandhaafd, maar ‘alle zelfzuchtige verlangens’ veranderd in ‘alle aardse verlangens’.

In Galaten en Romeinen speelt sarx een hoofdrol in een theologisch betoog. Elders schrijft Paulus over ‘opscheppen conform sarx’ (2 Korintiërs 11:18) en ‘vertrouwen op sarx’ (Filippenzen 3:3-4). Dit staat weliswaar niet los van de betogen in Galaten en Romeinen, maar in 2 Korintiërs en Filippenzen is het vanuit de context mogelijk sarx heel concreet in te vullen. Het lexicon van Danker deelt deze teksten in bij de vijfde betekeniscategorie (‘uiterlijke omstandigheden’), waarmee de zaken worden samengevat waarop Paulus zich laat voorstaan: zijn Joodse afkomst en daarnaast zijn vlekkeloze trouw aan de wet (Filippenzen) of zijn gezwoeg als apostel (2 Korintiërs). In deze twee gevallen past een variant met ‘aards’ niet goed.

In 2 Korintiërs 11:18 heeft de NBV sarx vertaald met ‘afkomst’: ‘Wanneer er zo velen zijn die zich op hun afkomst laten voorstaan, zal ik dat ook maar doen.’ Maar het gaat er ook om wat Paulus en zijn rivalen in hun optreden te bieden hadden. Daarom is in de NBV21 gekozen voor ‘afkomst en prestaties’: ‘Wanneer er zovelen zijn die zich laten voorstaan op hun afkomst en prestaties, zal ik dat ook maar doen.’ In Filippenzen 3:3b-4a heeft de NBV ‘Wij (…) laten ons voorstaan op Christus Jezus, niet op onszelf, hoewel ik redenen genoeg zou hebben om op mezelf te vertrouwen.’ Dit is een mogelijkheid, maar men dient te bedenken dat het ‘zelf ’ waarvan hoog kan worden opgegeven dan betrekking heeft op Paulus’ curriculum vitae, het uiterlijke plaatje van wie Paulus is en wat hij heeft gedaan. Het contrast is niet tussen Christus en Paulus zelf, maar tussen Christus en de besnijdenis, inclusief alles waar de besnijdenis voor staat. In de NBV21 hebben we voor dezelfde oplossing gekozen als in 2 Korintiërs: ‘Wij (…) laten ons voorstaan op Christus Jezus, niet op afkomst en prestaties, hoewel ik alle reden heb om daarop te vertrouwen.’

Ten slotte bespreek ik zeer beknopt 2 Korintiërs 10:1-4a, een goed voorbeeld van hoe Paulus met het begrip sarx speelt. Dit komt in de NBV21 beter naar voren.

NBV

1 Ik, Paulus, die me volgens zeggen zo bedeesd gedraag wanneer ik bij u ben en alleen uit de verte flink tegen u doe, ik wil u bij de zachtmoedigheid en mildheid van Christus iets vragen: 2 zorg ervoor dat ik bij u niet streng hoef op te treden tegen die paar mensen die denken dat we uit zwakheid handelen. Ik heb me dat zeker voorgenomen. 3 We leven wel in deze wereld, maar vechten niet met de wapens van deze wereld. 4 De wapens waarmee wij ten strijde trekken dienen niet ons eigen belang, maar zijn er om met hun kracht bolwerken te slechten voor God.

NBV21

1 Ik, Paulus, die me volgens zeggen zo bedeesd gedraag wanneer ik bij u ben en alleen uit de verte flink doe tegen u, ik doe een beroep op u in naam van de zachtmoedigheid en mildheid van Christus. 2 Het ontbreekt mij allerminst aan zelfvertrouwen om, eenmaal bij u, streng te durven optreden tegen die paar mensen die denken dat we uit zwakheid handelen. Maar ik vraag u ervoor te zorgen dat dat niet nodig zal zijn. 3 We zijn weliswaar zwak, zoals alle mensen, maar we vechten niet met aardse middelen. 4 De wapens waarmee wij ten strijde trekken zijn niet de wapens van deze wereld; ze zijn zo krachtig dat ze bolwerken kunnen slechten voor God.

De mening van anderen over Paulus is dat hij conform sarx zou handelen. Dit slaat op zijn zwakke optreden tegenover het krachtige optreden van zijn rivalen. Vandaar ‘uit zwakheid’ (2 Korintiërs 10:2). In 2 Korintiërs 10:3a geeft Paulus toe dat hij ‘in sarx wandelt’. In de NBV is het niet zo duidelijk hoe vers 3 aansluit op vers 2, maar in de NBV21 is ‘zwak’ herhaald. Na ‘zwak, zoals alle mensen’ is het een kleine stap naar ‘met aardse middelen’ voor ‘conform sarx’ (2 Korintiërs 10:3b). Hier kon ‘aardse’ goed worden ingezet. De formulering van de NBV in 2 Korintiërs 10:3b, ‘de wapens van deze wereld’, kon vervolgens gebruikt worden voor de sarkikos wapens in 2 Korintiërs 10:4 (NBV: ‘De wapens […] dienen niet ons eigen belang’). ‘Ons eigen belang’ in de NBV is een invulling die vanuit de bredere context wel verdedigbaar is, maar de formulering in de NBV21 sluit beter aan op de sarx-reeks en geeft bovendien het juiste contrast aan met ‘krachtig’.

Conclusie

Paulus’ inzet van sarx als tegenpool van pneuma stelt de vertaler voor problemen, omdat dit geladen begrip geen voldoende dekkend equivalent heeft in het Nederlands. De verschillende dimensies van sarx dwingen de vertaler in elke context van het ingewikkelde betoog van Paulus een betekenis te expliciteren.

In de NBV21 hebben we ervoor gekozen om in Galaten 3:3 en 5:13- 6:10 en in Romeinen 7:5-8:13 sarx weer te geven met ‘het aardse’ en met ‘aardse’ in combinatie met verschillende substantieven: aardse begeerte(n), aardse maatstaven, aardse natuur, het aardse streven, aardse zaken. Daarmee hebben we recht willen doen aan de motiefwerking van sarx tegenover pneuma. Deze teksten zijn een goed voorbeeld van de wijze waarop het principe van beperkte of slimme concordantie in de revisie van de NBV gestalte heeft gekregen. De keuze voor ‘aards’ als tegenpool van ‘Geest’ heeft bovendien als voordeel dat ‘aards’ onzes inziens dichter bij de zienswijze van Paulus komt dan de focus op ‘eigen’ en ‘zelf ’ in de NBV. De vertaling van sarx in de NBV21 is niet de gouden formule die een eind maakt aan alle discussie, maar we zijn er wel van overtuigd dat het een verbetering is ten opzichte van de NBV.


Drs. Cor Hoogerwerf is specialist vertalen en exegese Nieuwe Testament bij het Nederlands-Vlaams Bijbelgenootschap en werkte mee aan de NBV21.


Bronvermelding

Cor Hoogerwerf, ‘De mens, het aardse en de Geest. De vertaling van sarx in de NBV21′ in: Met Andere Woorden 40/1 (mei 2021), 4-27.

Geraadpleegde literatuur

  • John M.G. Barclay, Paul and the Gift, Grand Rapids, Michigan 2015.
  • Jakob van Bruggen, Romeinen. Christenen tussen stad en synagoge, Commentaar op het Nieuwe Testament, derde serie, Kampen 2006.
  • Rieuwerd Buitenwerf, ‘De vertaling van het woord sarx in Johannes 1’ in: Met Andere Woorden 25/2 (2006), 3-10.
  • Jörg Frey, ‘Die paulinische Antithese von “Fleisch” und “Geist” und die palästinisch-jüdische Weisheitstradition’ in: Zeitschrift für die neutestamentliche Wissenschaft 90/1-2 (1999), 45-77.
  • Sarah Harding, Paul’s Eschatological Anthropology: The Dynamics of Human Transformation, Minneapolis 2015.
  • Rob van Houwelingen, ‘Nieuw, Herzien of Naardens?’ in: Jaap van Dorp & Tineke Drieenhuizen (red.), Heilige tekst in onze taal. Bijbelvertalen voor gereformeerd Nederland, Heerenveen 2006, 45-60.
  • Jan Lambrecht, De Nieuwe Bijbelvertaling: Brontekstgetrouw?, Antwerpen 2005.
  • Jan Lambrecht, ‘De vertaling van sarx’ in: Klaas Spronk e.a. (red.), De Bijbel vertaald. De kunst van het kiezen bij het vertalen van de bijbelse geschriften, Zoetermeer/Kapellen 2007, 405-421.
  • Douglas Moo, ‘Flesh in Romans: A Challenge for the Translator’ in: Glen S. Scorgie, Mark L. Strauss, Steven M. Voth (red.), The Challenge of Bible Translation: ‘Communicating God’s Word to the World. Essays in Honor of Ronald F. Youngblood, Grand Rapids 2003, 365-379.
  • Lorenzo Scornaienchi, Sarx und Soma bei Paulus. Der Mensch zwischen Destruktivität und Konstruktivität, Novum Testamentum et Orbis Antiquus /Studien zur Umwelt des Neuen Testaments 67, Göttingen 2008, https://digi20.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb00083394_00002.html.
  • Lourens de Vries, ‘Het eigene van De Nieuwe Bijbelvertaling. Uitgangspunten, methode, doelen’ in: Klaas Spronk e.a. (red.), De Bijbel vertaald. De kunst van het kiezen bij het vertalen van de bijbelse geschriften, Zoetermeer/Kapellen 2007, 11-30. m.n. 22-26.
  • Michael Wolter, Der Brief an die Römer 1: Röm 1-8, Evangelisch-Katholischer Kommentar zum Neuen Testament 6/1, Neukirchen-Vluyn/Ostfildern 2014.
  • Michael Wolter, Paulus. Ein Grundriss seiner Theologie, Neukirchen-Vluyn 22015.
  • Rochus Zuurmond, ‘Sarx (‘vlees’) in Romeinen 8’ in: Ad van Nieuwpoort, Rochus Zuurmond e.a. (red.), De beproeving. Over de nieuwe bijbelvertaling, Kampen 2005, 170-171.